ม้ง(Hmong) หรือแต่เดิมเรียกกันว่า แม้ว(Miao) เป็นกลุ่มคนที่พูดภาษาตระกูล Sino-Tibeton  สาขา Miao-Yao  พวกเขาเรียกตนเองว่า “Hmoob”   อาศัยอยู่ในบริเวณตะวันตกเฉียงใต้ของจีนและบริเวณแผ่นดินใหญ่ตอนเหนือของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้   เชื่อกันว่าดินแดนดั้งเดิมของม้งอยู่ในบริเวณแอ่งที่ราบแม่น้ำเหลืองและแม่น้ำแยงซี และเนื่องการรุกรานของชาวจีน พวกเขาจึงอพยพกระจัดกระจายลงมาทางตะวันตกเฉียงใต้ของจีนและตั้งบ้านเรือนในบริเวณนั้น มีเมืองไกวโจว (Kweichow)เป็นศูนย์กลาง

ความตายในกลุ่มชาติพันธุ์: ม้ง

 ม้ง(Hmong) หรือแต่เดิมเรียกกันว่า แม้ว(Miao) เป็นกลุ่มคนที่พูดภาษาตระกูล Sino-Tibeton  สาขา Miao-Yao  พวกเขาเรียกตนเองว่า “Hmoob”   อาศัยอยู่ในบริเวณตะวันตกเฉียงใต้ของจีนและบริเวณแผ่นดินใหญ่ตอนเหนือของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้   เชื่อกันว่าดินแดนดั้งเดิมของม้งอยู่ในบริเวณแอ่งที่ราบแม่น้ำเหลืองและแม่น้ำแยงซี และเนื่องการรุกรานของชาวจีน พวกเขาจึงอพยพกระจัดกระจายลงมาทางตะวันตกเฉียงใต้ของจีนและตั้งบ้านเรือนในบริเวณนั้น มีเมืองไกวโจว (Kweichow)เป็นศูนย์กลาง ในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1700 ถึงต้นทศวรรษ 1800 ม้งก็เดินทางเข้าสู่ดินแดนสิบสองจุไทซึ่งเป็นเขตภาคเหนือของประเทศเวียดนามครั้นประมาณ ปี ค.ศ. 1810-1820 ม้งก็เข้าสู่ประเทศลาว  เหตุผลในการอพยพนี้นอกจากหนีการรุกรานของจีนแล้ว ก็เพื่อหาผืนดินอุดมสมบูรณ์สำหรับเพาะปลูก  ส่วนม้งที่เข้ามายังประเทศไทยนั้นคาดกันว่าเริ่มตั้งแต่ปลายคริสทศวรรษ 1800 แล้ว เข้ามาทั้งจากประเทศลาวและพม่า  เส้นทางที่ม้งเดินทางจากลาวเข้ามาไทยได้แก่ จังหวัดเชียงราย จังหวัดเลยและพิษณุโลก  ส่วนม้งจากพม่าเข้าสู่ประเทศไทยทางจังหวัดแม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่  ปัจจุบัน ในประเทศไทยมีม้งตั้งถิ่นฐานกระจายทั่วบนที่สูง เชิงเขาและที่ราบต่ำในจังหวัดภาคเหนือ บริเวณภูเขาในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและบนพื้นที่สูงในจังหวัดภาคกลาง  (Kunstadter,1990b)  

ม้งในประเทศไทยมีกลุ่ม 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่เรียกตนเองว่า “Hmoob Ntsuab” ม้งน้ำเงินหรือม้งเขียว(Blue Hmong) และกลุ่มที่เรียกตนเองว่า “Hmong Der หรือ Hmoob dawb” ม้งขาว(White Hmong)   ทั้งสองกลุ่มนี้ต่างกันที่เครื่องแต่งกายและภาษา ผู้หญิงม้งเขียวจะนุ่งกระโปรงผ้าบาติคสีน้ำเงินอัดกลีบมีลวดลาย ขณะที่ผู้หญิงม้งขาวนุ่งกางเกงสีน้ำเงินเหมือนผู้ชาย แต่ในช่วงงานฉลองปีใหม่จะนุ่งกระโปรงสีขาว  ส่วนภาษานั้นจะต่างกันที่การออกเสียงและคำศัพท์ แต่ทว่าก็ยังพูดเข้าใจกัน เชื่อกันว่ายังมีม้งกลุ่มอื่นอีกที่อพยพเข้ามาในประเทศไทย  แต่ทว่ามีจำนวนน้อยและถูกผสมกลืนกลายเข้าไปในม้งสองกลุ่มนี้
แต่เดิมม้งเพาะปลูกแบบโค่นถางเผา(swidden)เพื่อยังชีพโดยเพาะปลูกพืชแบบผสม มีข้าว ข้าวโพดและฝิ่นเป็นพืชหลัก พืชผักอื่นๆเป็นพืชรอง  เลี้ยงสัตว์ไว้ใช้งานและประกอบพิธีกรรม  ซึ่งได้แก่ ม้า วัว หมูและไก่  ล่าสัตว์เก็บพืชผักในป่าเป็นอาหาร  ปัจจุบันการขาดแคลนทรัพยากรที่ดินและน้ำ การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและสิ่งแวดล้อม รวมทั้งนโยบายการพัฒนาของรัฐและการห้ามปลูกฝิ่น ทำให้ม้งต้องปลูกพืชอื่นทดแทนฝิ่นซึ่งเป็นพืชเงินสดและหันมาเพาะปลูกแบบค้าขาย ซึ่งส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตดั้งเดิม ทำให้วิถีชีวิตม้งเปลี่ยนไป
ม้งเป็นสังคมที่สืบสายตระกูลข้างพ่อ (patrilinieal clan) ห้ามคนในตระกูลเดียวกันแต่งงานกัน หลังแต่งงานผู้หญิงจะย้ายมาอยู่ที่บ้านพ่อแม่ฝ่ายชายและเป็นคนในตระกูลสามี  เซ่นไหว้ผีบรรพบุรุษฝ่ายชาย  ผู้ชายมีภรรยาได้หลายคนอยู่ร่วมบ้านเดียวกัน  ผู้ชายม้งที่ฐานะดีเท่านั้นจึงจะสามารถมีภรรยาได้หลายคน  ทั้งนี้ภรรยาคนแรกจะมีฐานะและอำนาจเหนือภรรยาคนอื่น    ครอบครัวม้งมีลักษณะเป็นครอบครัวขยาย ประกอบด้วยพ่อแม่ บุตรชายบุตรสะใภ้และหลาน หลานชายหลานสะใภ้และเหลน ซึ่งถือเป็นหนึ่งหน่วยการผลิต  ซึ่ง Prasit Leepreecha (2001:49)กล่าวถึงการแยกครัวเรือนของม้งขาวในประเทศไทยว่า หลังจากน้องชายแต่งงานพาภรรยาเข้าบ้านได้ 2-3 ปี ครอบครัวลูกชายคนโตจะย้ายออกไปปลูกบ้านใหม่ใกล้กับบ้านพ่อแม่ ส่วนครอบครัวลูกชายคนสุดท้องจะอยู่กับพ่อแม่ ดูแลสมาชิกในครัวเรือนและรับมรดกจากพ่อแม่  ขณะที่ม้งน้ำเงินส่วนใหญ่ครอบครัวลูกชายทั้งหมดจะอยู่ด้วยกันหรืออย่างน้อยที่สุดก็ไม่แยกผีเรือนของตนจนกว่าพ่อแม่จะเสียชีวิต

ระบบความเชื่อ
ในทัศนะของม้งตามคติความเชื่อเดิม  โลกมี 2 ส่วน คือ โลกแห่งแสงสว่าง ซึ่งม้งเรียกว่า “yaj ceeb” เป็นโลกของมนุษย์ส่วนหนึ่ง และโลกแห่งความมืดซึ่งเรียกว่า “yeeb ceeb” เป็นโลกของเทพเจ้าและวิญญาณอีกส่วนหนึ่ง  ในอดีตโลกทั้งสองไม่ได้แยกจากกัน มนุษย์และวิญญาณสามารถไปมาติดต่อกันได้โดยใช้สะพาน บันได และประตูเป็นทางผ่าน แต่ปัจจุบันโลกทั้งสองไม่สามารถติดต่อกันได้ เนื่องจากมนุษย์ได้ฆ่ากบ จึงถูกกบสาปให้โลกมนุษย์กับโลกแห่งวิญญาณแยกออกจากกัน ไม่สามารถติดต่อกันได้ ทั้งยังสาปให้โลกมนุษย์มีความเจ็บป่วย ความตาย มีร้อน มีฝน มีหนาว และมนุษย์ไม่สามารถฟื้นขึ้นมาได้อีกในวันที่ 13 หลังจากตายไปแล้ว  ปัจจุบันมีแต่ txiv neeb หรือหมอทรง(shaman)เท่านั้นที่สามารถเดินทางไปมาระหว่างโลกทั้งสองได้โดยการเข้าทรง(ua neeb) (Robert Cooper และคณะ,1991: 54 ; Patricia Veronica Symonds,1991:45)
ม้งเชื่อในอำนาจเหนือธรรมชาติว่าสามารถดลบันดาลให้เกิดเหตุการณ์และสิ่งต่าง ๆ ทั้งดีและร้ายแก่ชีวิตได้  สิ่งศักดิ์สิทธิ์เหนือธรรมชาตินี้มีอยู่ทั่วไปทุกหนทุกแห่งในป่า บนภูเขาและห้วยน้ำลำธาร  เป็นสิ่งที่มนุษย์มองไม่เห็น คาดเดาหรือหยั่งรู้อารมณ์ไม่ได้  แต่ถ้าทำให้ไม่พอใจ ก็จะบันดาลให้เกิดเหตุการณ์ไม่ดีกับมนุษย์และสัตว์เลี้ยง  เช่น
เชื่อว่า ภูเขา แม่น้ำและป่ารอบๆ หมู่บ้านที่ตนอาศัยมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกขานว่า “thwvtim” มีอำนาจสูงสุดปกครองดูแลพื้นที่ต้นน้ำหรือบริเวณรอบๆ ภูเขา และปกป้องคุ้มครองชาวบ้าน สัตว์เลี้ยงและพืชพันธุ์มิให้ได้รับอันตรายจากสัตว์ป่าและภัยธรรมชาติ เมื่อตั้งหมู่บ้านใหม่ผู้นำทางพิธีกรรมจะเลือกต้นไม้ใหญ่แข็งแรงที่สุดในบริเวณใกล้หมู่บ้าน และทำพิธีเชิญ thwvtim ให้มาสถิตย์ที่ต้นไม้นี้ พร้อมทั้งมีข้อห้ามมิให้คนในหมู่บ้านละเมิดในบริเวณต้นไม้ต้นนี้ มิฉะนั้นจะประสบอันตราย (Prasit Leepreecha, 2004)

เชื่อว่า ในโลกแห่งความมืดมี Ntxwj Nyug และ Nyuj Vaj Tuam Teem ร่วมกันควบคุมชีวิตและความตาย   Ntxwj Nyug อยู่บนยอดเขาใหญ่ จะคอยเฝ้าประตูที่วิญญาณคนตายจะต้องผ่านก่อนจะเดินทางกลับไปยังหมู่บ้านที่วิญญาณบรรพบุรุษอาศัยอยู่   Ntxwj Nyug จะตัดสินวิญญาณคนตายและกำหนดเวลาการกลับมาเกิดใหม่ของวิญญาณ   ส่วน  Nyuj Vaj Tuam Teem จะเป็นผู้ออกใบอนุญาตการเกิดใหม่แก่วิญญาณ

เชื่อว่า Siv Yis   เป็นหมอทรง(shaman)คนแรกและสอนการรักษาให้กับหมอทรง  ทั้งนี้มีเรื่องเล่าว่า เมื่อแรกเริ่ม Ntxwj Nyug ได้ฆ่ามนุษย์ตายเร็วกว่าการเกิด Saub จึงเสกเครื่องมือรักษาของเขาให้มีชีวิต ชื่อ Siv Yis มีอำนาจรักษาคนเจ็บและคนตาย  Siv Yis ปฏิบัติหน้าด้วยดีจนกระทั่งตายและกลับไปอยู่กับ Saub  ก่อนตายเขาสัญญาว่าจะกลับมาโลกมนุษย์และช่วยเหลือมนุษย์อีกในวันที่ 30 เดือนสิบสอง(ปีใหม่) เมื่อถึงวันนัดเขาก็ลงบันไดสวรรค์มาถึงครึ่งทางที่เป็นจุดพบกันของโลกมนุษย์กับสวรรค์ แต่มนุษย์กลับนอนหลับใหล ไม่มีใครมาต้อนรับทำให้ Siv Yis โมโห จึงทิ้งเครื่องมือของเขาลงมายังโลกมนุษย์ ความสิ้นหวังในมนุษย์ทำให้เขากลับคืนสวรรค์ ส่วนเครื่องมือของเขาบางชิ้นที่ทิ้งลงมามีมนุษย์บางคนเก็บได้ แล้วลองนำไปใช้ ปรากฏว่ารักษาความเจ็บป่วยได้  คนเหล่านั้นจึงกลายเป็นหมอทรงกลุ่มแรก ส่วนเครื่องมือที่พวกเขาใช้ก็กลายเป็นเครื่องมือของหมอทรง  ทุกวันนี้ ขณะเข้าทรงพวกหมอทรงจะอ้างว่า พวกเขาเป็น Siv Yis  (Cooper และคณะ, 1991)

ผี (spirits) เป็นสิ่งที่มีอำนาจเหนือธรรมชาติ ซึ่งม้งเรียกว่า dab มีอยู่ทุกหนทุกแห่งตามป่า เขาและลำธาร ผีบางตนช่วยปกป้องคุ้มครองมนุษย์จากอันตรายต่างๆ   ผีบางตนก็เป็นอันตรายทำร้ายมนุษย์ให้เจ็บป่วย แต่ก็มีผีบางตนไม่ดีไม่ร้าย จะเป็นอันตรายก็ต่อเมื่อมนุษย์ไปล่วงเกินเท่านั้น  ผีมีหลายชนิด แต่แบ่งเป็นกลุ่มใหญ่ๆ ได้ 2 ชนิด คือ ผีดี(dab nyeg) และผีร้าย(dab qus)
ม้งไม่ได้แยกหรือมีคำเรียกเฉพาะระหว่างผีกับเทพเจ้า  ดังนั้นผีดีจึงรวมถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ทำหน้าที่ควบคุมดูแลโลกแห่งความมืดด้วย  ผีดีที่สำคัญและเกี่ยวข้องกับการดำเนินชีวิตและม้งต้องทำพิธีเซ่นไหว้เป็นประจำ ได้แก่
 1.  ผีบ้าน หรือ dab qhuas (house spirits)  ได้แก่  ผีประจำเสาเอกซึ่งอยู่กลางบ้าน ผีประตูบ้าน ผีเตาไฟ และผีแห่งความอุดมสมบูรณ์ เป็นต้น  ม้งเชื่อว่าในบ้านมีผีประจำอยู่ตามส่วนต่างๆ ผีบ้านจะคุ้มครองสมาชิกและสัตว์เลี้ยงในบ้านให้ปลอดภัยจากอันตรายต่างๆ  แต่ทั้งนี้ม้งจะต้องปฏิบัติต่อผีบ้านด้วยความเคารพ ไม่ทำให้ผีบ้านไม่พอใจ  ด้วยเหตุนี้พื้นที่บางส่วนภายในบ้านจึงถือเป็นพื้นที่ต้องห้าม มีข้อกำหนดในการใช้พื้นที่บริเวณนั้น  ซึ่งได้แก่  พื้นที่รอบๆ หิ้งผีบรรพบุรุษ-dab neeb หิ้งผีท้องฟ้า-dab ntawg(the sky spirit)ซึ่งอยู่ตรงข้ามกับประตูใหญ่ และเสาผี-ncej dab(the agnatic spirit post) ซึ่งตั้งอยู่กลางบ้านและเป็นเสาหลักของบ้าน
เสาผีนี้มีความสำคัญมากโดยเฉพาะยามตาย ม้งเชื่อว่า วิญญานของผู้ชายในเรือนจะต้องกลับมาที่เสานี้ก่อนไปพบ Siv Yis และกลับไปเกิดใหม่  ทั้งนี้ที่โคนเสาจะฝังรกของเด็กผู้ชายทุกคนที่เกิดในเรือน  ซึ่งรกนี้จะใช้พิสูจน์ว่าวิญญาณนั้นเป็นสมาชิกในสายตระกูล  คนที่ไม่ใช่สมาชิกในตระกูลจะนั่งหรือนอนที่โคนเสาไม่ได้ ถ้าฝ่าฝืนจะเกิดหายนะและการแตกแยกในเรือน เสานี้ต้องตั้งบนพื้นดิน ไม่มีสิ่งใดปกคลุม เพราะมิฉะนั้นจะทำให้วิญญาณคนตายเข้าไปไม่ได้  (Binney,1968)
 2.  ผีบรรพบุรุษ หรือ neeb (ancestor spirits)  ภายในบ้านของม้งแต่ละครัวเรือนจะมีหิ้งบูชาผีบรรพบุรุษตั้งอยู่ตรงฝาผนังด้านที่ตรงข้ามกับประตู  ถึงแม้จะเป็นผีบรรพบุรุษแต่ถ้าลูกหลานละเลยไม่เซ่นไหว้หรือทำให้ผีบรรพบุรุษไม่พอใจ ก็ผีอาจทำให้สมาชิกในเรือนเจ็บป่วยได้  ดังนั้นสมาชิกในครัวเรือนจึงต้องเซ่นไหว้เป็นประจำ   พิธีไหว้ผีบรรพบุรุษมี 3 พิธี  ได้แก่ ผีพ่อแม่ ผีปู่ย่า และผีทวด
 3.  ผียา หรือ dab tshuaj (spirits of medicine)  คนที่มีความรู้เกี่ยวกับสมุนไพรและรักษาอาการเจ็บป่วยจะมีหิ้งผียาอยู่บ้าน   ผู้หญิงมักจะเป็นผู้ทำพิธีไหว้ผียา เพราะผู้หญิงมีความรู้ความชำนาญสมุนไพร เนื่องจากต้องหาผักในป่า       

 ขวัญหรือวิญญาณ (souls) หรือ plig ในภาษาม้ง   ม้งเชื่อเรื่องขวัญและพิธีกรรมทำนองเดียวกับคนไทย  คนหนึ่งๆมีขวัญหลายอยู่ตามส่วนต่างๆ ของร่างกาย  ขณะนอนหลับขวัญจะออกจากร่างไปเที่ยวเล่น  จำนวนขวัญในร่างกายนี้อาจจะต่างกันในม้งแต่ละกลุ่ม เช่น  ม้งน้ำเงินบางกลุ่มเชื่อว่าในร่างกายมีขวัญ 7 ขวัญ อยู่ที่ตาและหูข้างละ 1 ขวัญ ที่จมูก 1 ขวัญ ที่ปาก 1 ขวัญ และที่หัวใจ 1 ขวัญ (Nusit Chindarsi,1976)   ในเด็กเกิดใหม่ยังมีขวัญไม่ครบ เมื่อเกิดได้ 3 วัน จึงต้องทำพิธีเรียกขวัญให้เข้ามาสู่ตัวเด็ก  และหลังจากทำพิธีแล้ว ก็ห้ามคนนอกบ้านเข้ามาในบ้านเป็นเวลาหนึ่งเดือน  เด็กจะได้รับการตั้งชื่อจากผู้ประกอบพิธี  สถานที่ทำพิธีจัดกันที่ระเบียงหน้าบ้าน บนพื้นดินจะปักกิ่งต้นเมเปิ้ลไว้ตรงมุมระเบียงทั้ง 4 มุม แล้วนำเส้นใยต้นกัญชงมาผูกโยงกิ่งไม้ทั้งสี่กิ่งเข้าด้วยกัน ผู้ประกอบพิธีจะยืนหันหน้าเข้าหาหุบเขา แล้วกล่าวคำเชิญขวัญที่ท่องเที่ยวอยู่ให้มาสู่เด็กแรกเกิด  ของที่ใช้ในพิธีมีไก่ 1 ตัว เงินกระดาษสำหรับเผา ธูป ไข่ ข้าวหนึ่งจานวางบนโต๊ะ หลังจากเสร็จพิธี ผู้ประกอบพิธีจะกินอาหารร่วมกับครอบครัวเด็กและผูกข้อมือ(khi hluas)ทุกคนในพิธีด้วยเส้นใยกัญชง
  นอกจากนั้น ม้งยังเชื่อว่าเมื่อขวัญเดินทางออกจากร่างกาย จะมีรูปร่างเป็นแมลงมีปีกตัวเล็กๆ   การออกไปนอกร่างกายนั้น บางครั้งขวัญอาจจะไปไกลจนหลงทาง หรืออาจจะเข้าไปในรูหรือโพรงที่นำไปสู่โลกอื่น หรืออาจจะถูกผีร้ายไว้ หรือบางครั้งถ้าตกใจ ขวัญก็อาจจะออกจากร่างกายไปไกลหาทางกลับไม่ได้ เกิดอาการ “ขวัญหาย” ซึ่งม้งเรียกว่า poob plig  ทำให้เจ้าของขวัญไม่สบาย เจ็บป่วย และอาจจะตายได้  ต้องทำพิธีเรียกขวัญ(hu plig)ให้กลับคืน  ปกติสถานที่ทำพิธีเรียกขวัญจะกระทำกันนอกบ้านในที่ที่เชื่อว่าขวัญของคนเจ็บหายไป ผู้เรียกขวัญจะไปยังที่แห่งนั้นพร้อมกับนำไก่ 1 ตัว ธูป เงินกระดาษที่จะเผาและเหล้าหมักจากข้าว 1 ขวด  ผู้เรียกขวัญจะนั่งยองๆใกล้ๆที่ที่จะเรียกขวัญ  เมื่อเสร็จพิธี ตอนกลับเขาจะนำแมลงตัวหนึ่งจากที่ตรงนั้นกลับไปด้วย เป็นเครื่องหมายว่าขวัญกลับมาแล้ว เพราะเชื่อว่าเมื่อขวัญออกนอกร่างกายจะมีรูปเป็นแมลง  และระหว่างทางกลับบ้าน ถ้ามีน้ำขวางกั้นขวัญเดินทางลำบาก  ก็จะต้องสร้างสะพานผีให้ขวัญข้ามกลับมายังหมู่บ้าน (Cooper และคณะ ,1991)
 ปัจจุบัน ม้งจำนวนหนึ่งได้เปลี่ยนความเชื่อหันมานับถือศาสนาพุทธและศาสนาคริสต์  ซึ่ง ระหว่างศาสนาทั้งสองนี้  การหันมานับถือศาสนาคริสต์มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงสังคมม้งมากกว่าศาสนาพุทธ ทั้งนี้เนื่องจากศาสนาคริสต์เชื่อในพระเจ้าองค์เดียว  และยังห้ามเคารพเทพเจ้าอื่นๆรวมทั้งทำพิธีเซ่นไหว้ใดๆ  ศาสนาคริสต์ที่ต้องการให้ม้งปฏิเสธความเชื่อดั้งเดิมอย่างถอนรากถอนโคน โดยเฉพาะอย่างยิ่งศาสนาคริสต์นิกายเซเวนเดย์แอดเวนทิสต์ที่ห้ามดื่มเหล้า กินเนื้อหมูและเข้าร่วมพิธีเซ่นไหว้ผี 

ความเจ็บป่วย
 ในทัศนะของม้ง การเจ็บป่วยเกิดจากการกระทำของผี อาจจะเป็นการกระทำของผีร้ายที่อยู่ตามป่าทำร้ายคนเดินทางผ่านไป  หรืออาจจะเป็นการกระทำของผีบรรพบุรุษที่ไม่พอใจการปฏิบัติของสมาชิกในครัวเรือน  หรือบางคนอาจจะไปละเมิดทำสิ่งไม่ดีต่อผีเจ้าที่หรือผีดีอื่นๆ จึงถูกทำให้เจ็บป่วย  หรืออาจจะเกิดจากตอนนอนหลับขวัญออกจากร่างกายไปเที่ยวเล่นแล้วหลงทางกลับคืนมาไม่ได้ ซึ่งถ้าหลงทางนานไปอาจทำให้เจ้าของขวัญตายได้  เป็นต้น 

 การรักษาคนเจ็บ   มี 2 แบบ คือ รักษาด้วยสมุนไพรกับรักษาด้วยการเข้าทรง(shamanism)
 1.  การรักษาด้วยสมุนไพร   ถ้าเจ็บป่วยม้งจะรักษาด้วยสมุนไพรก่อน ถ้าไม่หายจึงปรึกษาหมอทรงหรือบางครั้งอาจจะใช้ทั้งสองวิธีพร้อมกันก็ได้  ส่วนมากผู้หญิงจะเป็นผู้รักษา  ผู้หญิงม้งมีความชำนาญในการใช้สมุนไพรโดยเฉพาะผู้หญิงที่มีอายุ  สมุนไพรแบ่งออกเป็นสมุนไพรป่าและสมุนไพรที่ปลูกเอง  โดยทั่วไป ม้งจะใช้เฉพาะส่วนที่เป็นรากเท่านั้น จะมีบ้างบางครั้งที่ใช้ใบ  ในจำนวนสมุนไพรทั้งหลายนี้   ฝิ่นเป็นสมุนไพรพื้นบ้านอย่างหนึ่งที่ม้งใช้รักษาอาการเจ็บป่วย  อรัญญา  ศิริผล(2544:114-114) อธิบายการใช้ฝิ่นเป็นยาของม้งว่า 2 รูปแบบ ได้แก่ 
1.1.   ใช้เป็นยาสามัญประจำบ้าน   ถ้าเป็นอาการปวดกล้ามเนื้อ เมื่อยหลังเมื่อยเอวจากการทำงานหนัก หรือปวดหัว เป็นไข้  ปวดท้อง  จะใช้วิธีสูบควันฝิ่นแล้วพ่นควันบนบริเวณที่ปวดหรือมีอาการ แต่ถ้าปวกฟัน ท้องร่วงรุนแรง หรือถ่ายเป็นมูกเลือด ปวดท้อง เป็นบิด จะนำฝิ่นดิบไปเผาไฟจนสุกแล้วแตะลงบริเวณที่ปวดฟัน ส่วนอาการท้องร่วงและอุจจาระเป็นมูกเลือดจะใช้วิธีการสูบก่อน  จากนั้นถ้าอาการยังไม่ทุเลา จะใช้ฝิ่นสุกช่วย  โดยนำน้ำมันมาทามือแล้วนำเมล็ดฝิ่นสุกใส่ไว้ในช่องทวารหนัก ต่อมาฝิ่นและอุจจาระจะถ่ายออกมาพร้อมกัน  ส่วนการรักษาอาการปวดท้องเป็นบิด ถ่ายไม่หยุด หรืออาหารเป็นพิษ  จะนำฝิ่นดิบไปต้มน้ำ เคี่ยวเนื้อฝิ่นให้สุก  แล้วดื่มน้ำต้มฝิ่น 2-3 ครั้งบรรเทาอาการปวด   
1.2.   ใช้เป็นตัวยาหลักของหมอยาพื้นบ้าน มี 2 ขนาน ขนานแรกใช้เป็นตัวยารักษาแผลสด กระดูกหัก และแผลขนาดใหญ่ เช่น แผลจากปืน ใช้วิธีสูบฝิ่นเพื่อบรรเทาอาการปวด แล้วเป่าควันฝิ่นไปที่แผลก่อนจะใช้น้ำสะอาดล้างแผล จากนั้นนำขี้ฝิ่นผสมเหล้าให้เหนียวแล้วห่อผ้า นำผ้าบางๆไปโปะที่แผลก่อนแล้วจึงนำฝิ่นผสมเหล้าโปะแผล ทำอย่างนี้ทุกวัน ประมาณ 3-5 วัน แผลจะทุเลา  ส่วนขนานที่สอง ใช้ฝิ่นเป็นยาล้างแผลให้สะอาด โดยเป่าควันฝิ่นลงไปที่แผลก่อนล้างแผล
 2.  การรักษาด้วยการเข้าทรง (shaman treatment)  เมื่อจะรักษาด้วยวิธีนี้ หัวหน้าครัวเรือนจะเลือกหมอทรงโดยใช้ไข่เสี่ยงทาย ด้วยการวางไขบนปากขวดหรือหลังมือ พร้อมกับนึกชื่อของหมอทรงในใจ ถ้าไข่ยังอยู่ที่เดิมก็เป็นอันใช้ได้  หัวหน้าครัวเรือนจะไปพบหมอทรงขอให้ช่วย  หมอทรงจะโยนเขาสัตว์เสี่ยงทายเพื่อดูอาการเจ็บป่วยแบบใดและผีผู้ช่วยของเขาสามารถจัดการได้หรือไม่  เขาจะรอดูอาการคนไข้ 3 วัน ถ้าอาการแย่ลงก็แสดงว่าผีผู้ช่วยของเขาไม่สามารถจัดการได้ ต้องไปหาหมอทรงคนอื่นรักษา  แต่ถ้าอาการดีขึ้นเขาก็จะติดต่อกับผีที่อาจจะจับ ขวัญหรือวิญญาณที่ไปท่องเที่ยวไว้  บางกรณีเขาอาจจะต่อรองกับ Ntxwj Nyugโดยตรง เพื่อขอยืดอายุคนเจ็บ ด้วยการแลกเปลี่ยนวิญญาณคนเจ็บกับวิญญาณของหมู หรือไก่
 การรักษานี้มี 2 ขั้นตอน ได้แก่ การดูอาการ – ua neeb saib  หรือ ua neeb qhua ในขั้นแรก และการรักษา - ua neeb kho ในขั้นที่สอง 
การดูอาการเป็นการวินิจฉัยสาเหตุการเจ็บป่วยด้วยการเข้าทรงที่บ้านคนเจ็บ  ถ้าสาเหตุการเจ็บป่วยมาจากวิญญาณบรรพบุรุษที่ลูกหลานยังไม่ได้ทำพิธีกรรมหลังการฝังศพ  หมอทรงก็ไม่ต้องทำอะไรต่อไปอีก  ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของลูกหลานของวิญญาณผู้ตายทำพิธีกรรมให้ถูกต้องเหมาะสม   แต่ถ้าขวัญที่หายไปของคนเจ็บยังอยู่ในโลกนี้แต่ไปพันกับทารกในครรภ์มารดาที่กำลังคอยการเกิด ก็ต้องทำพิธีเข้าทรงเพื่อแยกวิญญาณออกจากกัน  หรือถ้าขวัญหลงเข้าไปในโพรงหรือรูที่ไปสู่โลกอื่น  หมอทรงก็ต้องดำเนินการรักษาในขั้นที่สองต่อคือ ua neeb kho   โดยหมอทรงจะเข้าทรงที่บ้านคนเจ็บเพื่อออกตามหาวิญญาณหรือขวัญที่หายไป  ระหว่างนี้อาจจะทำพิธีเซ่นไหว้หมู  วิญญาณหมูจะไปเปลี่ยนแทนที่วิญญาณหรือขวัญที่ถูกจับไว้ หลังจากเสร็จพิธีแล้ว หมอทรงและเจ้าของบ้านจะกินเลี้ยงร่วมกัน และหมอทรงจะได้รับหัวหมูกับขาหน้าของหมูเป็นการตอบแทน

การเกิด
 แนวคิดเกี่ยวกับการเกิด
 ม้งเชื่อเรื่องการกลับมาเกิดใหม่  เมื่อถึงกำหนดเวลาเกิดใหม่ วิญญาณในโลกแห่งความมืดจะเดินทางมายังโลกแห่งแสงสว่าง  การเกิดจึงเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องกับการตาย  ม้งเชื่อว่า เด็กเกิดใหม่มีขวัญอยู่ 3 ขวัญ ตอนออกจากท้องแม่มี 2 ขวัญ ส่วนขวัญที่สามจะมาอยู่กับเด็กหลังจากทำพิธีเรียกขวัญ  เด็กแรกเกิดที่อายุยังไม่ครบ 3 วันไม่ถือเป็นสมาชิกของสายตระกูลและยังไม่มีชื่อ ต่อเมื่อเด็กอายุครบ 3 วัน ทำพิธีสู่ขวัญซึ่งเป็นการรับเด็กเข้าสู่โลกมนุษย์และยอมรับเข้าสู่ตระกูลแล้ว  เด็กจึงจะได้รับการตั้งชื่อ และเป็นสมาชิกในครัวเรือน  และถ้าเด็กเสียชีวิตในช่วง 3 วันแรกนี้จะไม่มีการจัดพิธีฝังศพ เพราะยังไม่มีสถานภาพเป็นคนในสายตระกูล    

 การดูแลแม่หลังคลอดและทารกแรกเกิด
ม้งมีธรรมเนียมประเพณีในการปกป้องดูแลสุขภาพของมารดาหลังคลอดและเด็กแรกเกิดที่ทำให้มีอัตราการตายของเด็กต่ำกว่ากลุ่มชาติพันธุ์อื่น  (Peter Kundstadter และคณะ,1990)  Patricia Veronica Symonds(1991) ได้เล่าถึงการดูแลแม่หลังคลอดและเด็กแรกเกิดของม้งขาวว่า
เมื่อเด็กออกจากท้องแม่  แม่สามีจะพันด้ายสีขาวและสีแดงรอบคอเด็ก ด้ายสีขาวสำหรับผูกขวัญไว้กับตัว ซึ่งในตอนนี้มี  2 ขวัญ ส่วนด้ายสีแดงสำหรับป้องกันอันตรายจากผีร้าย  พ่อของเด็กจะนำรกลูกชายไปฝังใกล้ๆเสากลางบ้านซึ่งมีผีสายตระกูลอยู่ ส่วนของเสียอื่นๆ ที่เกิดจากการคลอดจะนำไปฝังดินมิดชิดให้ปลอดจากการพบเห็นของผีร้าย เพราะจะเป็นอันตรายต่อแม่และเด็ก  ส่วนแม่สามีก็จะต้มไข่ใส่พริกไทยให้ลูกสะใภ้กินหลังการคลอดเพื่อให้ร่างกายแข็งแรงและมีน้ำนม  ขณะเดียวกันแม่ใหม่จะเอาไข่แดงชิ้นเล็กๆ ใส่ปากลูกเพื่อเป็นสัญลักษณ์ของชีวิตและเครื่องหมายแห่งการต้อนรับ ระหว่าง 3 วันแรกหลังคลอด แม่ใหม่จะต้องนอนข้างกองไฟพร้อมกับลูกน้อยเพื่อให้ร่างกายอบอุ่นตลอดเวลา  ม้งเห็นว่า หลังการคลอดบุตร ร่างกายของผู้หญิงจะเย็น ไม่อยู่ในสภาวะสมดุล เพราะฉะนั้นในช่วงหนึ่งเดือนหลังคลอดต้องรักษาร่างกายให้อบอุ่นเพื่อร่างกายจะได้กลับคืนสู่สภาวะสมดุล  ในช่วงนี้ นอกจากมะละกอซึ่งเชื่อว่าทำให้มีน้ำนมดีแล้ว ห้ามแม่ใหม่กินผักและผลไม้อื่นๆ เพราะผักและผลไม้เป็นของเย็นอาจจะทำให้เลือดในร่างกายแม่แข็งตัว ไหลไม่สะดวก  สุขภาพตอนแก่จะไม่ดีหรือเจ็บป่วย นอกจากนั้นก็ห้ามดื่มน้ำเย็น กินข้าวที่หุงไว้ค้างมื้อ สามีหรือแม่สามีจะหุงข้าวให้แม่ใหม่กินร้อนๆทุกมื้อ และที่สำคัญในช่วงหนึ่งเดือนหลังคลอด สามีจะต้มไก่ใส่สมุนไพรและพริกไทยให้ภรรยากินทุกวัน สมุนไพรและพริกไทยจะขับเลือดที่ค้างอยู่ในร่างกายทำให้ผู้หญิงแข็งแรงและมดลูกสะอาด ส่วนไขมันกับเลือดไก่จะเข้าไปชดเชยไขมันและเลือดที่สูญเสียให้แก่ทารกขณะตั้งครรภ์ ทั้งยังช่วยให้มีน้ำนมเลี้ยงลูกได้หลายปี นอกจากข้อปฏิบัติเกี่ยวกับอาหารแล้ว แม่หลังคลอดต้องใช้น้ำอุ่นล้างตัว ไม่สระผมจนกว่าจะครบหนึ่งเดือน ขณะเดียวก็ห้ามคนนอกครัวเรือนเข้ามาในบ้านเป็นเวลาหนึ่งเดือน ยกเว้นแต่จะได้รับอนุญาตโดยต้องถอดรองเท้าและวางของไว้นอกบ้าน  ทั้งนี้คนนอกครัวเรือนจะรู้ได้จากไม้ไผ่สานที่เป็นสัญลักษณ์ติดไว้นอกบ้าน   2-3 วันแรกหลังคลอด แม่จะยังไม่ให้นมลูก เพราะเชื่อว่าน้ำนมเหลืองหลังคลอด(colostrum)ไม่ดี  แต่กระนั้นการทิ้งน้ำนมเหลืองนี้ก็ทำด้วยความระมัดระวัง เพราะถ้าสัตว์มากินก็จะทำให้เด็กเจ็บป่วยได้  ม้งยังเชื่ออีกว่า น้ำนมจากแม่ที่ให้นมบุตรมีพลังอำนาจเป็นประโยชน์ในฐานะที่เป็นยา แต่ก็อันตรายเช่นกันถ้าใช้ในทางที่ผิด  ดังนั้นผู้หญิงให้นมเด็กแรกเกิดจะไม่ทำอาหารเพื่อป้องกันมิให้น้ำนมไหลลงไปในอาหาร  เมื่อเด็กอายุครบ 3 วัน ปู่ของเด็กจึงจัดพิธีเรียกขวัญ  ขวัญจะเดินทางจากโลกแห่งความมืดมาอยู่ในร่างกายเด็กเกิดใหม่ พร้อมกันนั้นก็ตั้งชื่อเด็กด้วย

ความตาย
แนวคิดเกี่ยวกับความตาย
ม้งมองว่า ความตายเป็นการเดินทางของวิญญาณไปยังอีกโลกหนึ่ง วิญญาณของคนตายจะเดินทางไปยังดินแดนที่เป็นที่อยู่ของวิญญาณบรรพบุรุษในโลกแห่งความมืด แล้วพักอาศัยอยู่ที่นั่นจนกว่าจะกลับมาเกิดใหม่   ม้งเชื่อว่า ยามตายวิญญาณคนมี 3 ส่วน ส่วนที่หนึ่งจะเดินทางไปพบกับ Ntxwj Nyug ให้ตัดสินความผิดและรอคอยการกลับมาเกิดใหม่ ส่วนที่สองจะอยู่ที่หลุมศพ และส่วนที่สามจะเดินทางไปยังดินแดนบรรพบุรุษ ซึ่งเชื่อว่าบรรพบุรุษของตระกูลอยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านครัวเรือนเช่นเดียวกับในโลกมนุษย์   ม้งยังเชื่อว่า วิญญาณคนตายจะปรากฏเป็นตัวจักจั่น ทั้งนี้เพราะหลังจากจักจั่นอยู่ในดิน 4 ปีก็จะโผล่ขึ้นมาบนดินเป็นตัวดักแด้ เติบโตกลายเป็นแมลง  จักจั่นจึงเป็นเครื่องหมายของการกลับคืนมาจากหลุมในเดือนเจ็ด(เดือนจันทรคติ) ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่บรรพบุรุษกลับมาเยี่ยมญาติในโลกมนุษย์ (Cooper และคณะ)
ม้งถือว่า การตายดีคือ อายุยืน 120 ปี มีลูกหลานมาก และตายที่บ้านของตนเอง   ถ้าม้งเกิดไปเจ็บป่วยที่อื่น เขาจะถูกนำตัวกลับไปบ้านของตนเอง แต่ถ้าไม่สามารถกลับบ้านของตนได้ ก็จะไปบ้านของคนที่อยู่ในสายตระกูลเดียวกับตน ทั้งนี้เพราะความเชื่อว่าเสากลางบ้านเป็นสิ่งเชื่อมโยงระหว่างโลกมนุษย์กับโลกแห่งวิญญาณ และเชื่อมโยงคนในสายตระกูลกับบรรพบุรุษ  การตายในบ้านจะทำให้มั่นใจว่าเมื่อตายแล้วจะได้ไปอยู่กับบรรพบุรุษในสายตระกูลตน  เฉพาะสมาชิกในสายตระกูลเดียวกันเท่านั้นที่ตายในบ้านได้
 ในการประกอบพิธีศพมีคนตายสามประเภทที่ม้งไม่ประกอบพิธีให้ ได้แก่ คนที่ถูกฆ่าตายลึกลับหรือโหดร้าย  เด็กที่ตายในท้องและเด็กที่ตายก่อนอายุครบ 3 วัน ทั้งนี้ม้งถือว่าเด็กเหล่านี้ยังไม่ได้เป็นคนในโลกมนุษย์และเป็นสมาชิกของสายตระกูล  เพราะยังไม่ผ่านทำพิธีสู่ขวัญและตั้งชื่อ

 พิธีกรรมความตาย 
 ในช่วงงานศพ   ม้งจะห้ามสมาชิกทุกคนในครอบครัวของผู้ตายทำงานกิจกรรมต่างๆ ในพิธี รวมทั้งงานในไร่นาด้วย   พวกญาติผู้ชายของคนตายจะต้องไปเชิญคนมาดำเนินงานและทำกิจกรรมต่างแทน  ได้แก่ 
 1.  คนดำเนินพิธี ซึ่งต้องเป็นคนในตระกูลเดียวกันกับคนตาย  คนดำเนินพิธีจะรู้ว่า มีกิจกรรมนอะไรบ้างที่ต้องทำและใครคนไหนจะต้องทำอะไร  เช่น  ใครควรฆ่าสัตว์สำหรับเซ่นไหว้ ใครควรตัดต้นไม้ทำโลง เป็นต้น
2.  คนดูแลแขกที่มาร่วมงาน(tus tshwj kab)  คนนี้จะมีหน้าที่เลี้ยงดูต้อนรับคนจากหมู่บ้านอื่นที่มาร่วมงาน
3.  คนสวดลำนำ(txiv xaiv)  คนนี้จะสวดลำนำนี้  ถ้าไม่มีคนในตระกูลทำหน้าที่นี้ได้ ก็ใช้คนในตระกูลอื่นได้
4.  ผู้หญิงที่ควบคุมดูแลการหุงข้าว(tus niam fam txam) การหุงข้าวเป็นกิจกรรมที่ต้องทำตลอดเวลา   ผู้ที่ทำหน้าที่นี้จะมีผู้หญิงคนอื่นๆมาช่วย  โดยเธอจะมอบหมายงาน เช่น ตำข้าว บดข้าวโพด  ให้แต่ละคนทำ

 พิธีก่อนการฝังศพ เมื่อผู้ป่วยสิ้นลมหายใจ  ญาติผู้ชายที่ใกล้ชิดยิงปืนไล่ผีร้ายที่อาจจะทำร้ายวิญญาณคนตาย และที่นอกบ้านจะแขวนธงขาวไว้ ลูกชายและพวกญาติผู้ชายจะนำเหล้าไปเชิญเพื่อนบ้านและผู้ทำพิธีศพ พวกญาติๆจะต้องมาร่วมพิธีศพ คนที่อยู่ใกล้จะมาถึงก่อนจะเริ่มพิธี ส่วนคนที่อยู่ไกลอาจจะมาถึงระหว่างพิธี  ลูกชายจะช่วยกันอาบน้ำศพและแต่งตัวให้ผู้ตายด้วยชุดที่สวยงามที่สุดซึ่งทำขึ้นพิเศษสำหรับโอกาสนี้ ที่ผู้ตายเดินทางไกลไปหมู่บ้านของบรรพบุรุษ   ในการเดินทางไปหมู่บ้านบรรพบุรุษจะต้องมีคนกล่าวเปิดทางสวดนำวิญญาณหรือ-  qhuab ke ให้แก่วิญญาณผู้ตาย นอกจากนั้นในการเดินทางนี้ผู้ตายยังต้องนำรกที่ฝังตรงเสากลางบ้านไปด้วยสำหรับเป็นเสื้อคลุมเดินทาง  ถ้าเป็นผู้หญิงรกจะฝังไว้ใกล้ๆกับตรงที่คลอด  เมื่อแต่งกายศพเรียบร้อยแล้วจะนำไปวางบนแคร่และตั้งไว้ตรงฝาผนังฝั่งตรงข้ามกับประ ตู พร้อมกับเป่าแคนเพลง qeej tsa nees   ที่ใกล้ๆกับศีรษะผู้ตายจะวางเหล้า 1 ขวด ไก่สุกแล้ว1ตัว ไข่ต้ม 1ฟอง ธนู 1 คัน มีด 1 เล่มและร่มกระดาษ 1 คัน ที่ปลายเท้าจะวางรองแตะ 1 คู่ สำหรับให้คนตายใช้เพื่อข้ามไปโลกอื่นโดยปลอดภัย  และที่ปลายเท้าและศีรษะจะจุดธูปขับไล่กลิ่นศพ  ระหว่างวันทำพิธีผู้หญิงจะคอยเฝ้าศพปัดแมลงวันหรือแมลงอื่นๆ  ระยะเวลาการประกอบพิธีจะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับความสำคัญของผู้ตาย ยิ่งมีความสำคัญมาก จำนวนวันที่ประกอบพิธีก็ยิ่งมาก  และจำนวนวันประกอบพิธีอย่างน้อยที่สุดนาน 3 วัน แต่ละวันครอบครัวผู้ตายจะฆ่าหมูหนึ่งตัวสำหรับเซ่นไหว้  กิจกรรมแต่ละวันที่สำคัญคือ ช่วงเวลาอาหารเช้า กลางวันและเย็น ก่อนอาหารแต่ละมื้อ จะเป่าแคนและตีกลอง บางครั้งอาจจะร้องเพลงสลับกับแคนและกลอง   และจะต้องนำอาหารไปให้ผู้ตาย โดยต้องนำข้าวและหมูยื่นไปที่ปากด้วย  ขณะที่มีการเป่าแคน(rab queej) และยิงปืนเป็นเครื่องหมายผู้ตายกินอาหาร

 พิธีฝังศพ   ก่อนฝังศพ ถ้าคนตายมีหนี้สิน จะต้องจ่ายชำระหนี้สินเหล่านั้นก่อน มิฉะนั้นหนี้สินจะติดตัวผู้ตายไปด้วย ซึ่งเชื่อกันว่าเมื่อกลับมาเกิดใหม่อาจจะทำให้เกิดเป็นหมูหรือสัตว์อื่นๆในเรือนของเจ้าหนี้  การกำหนดสถานที่ฝังศพ วันและเวลาฝังจะกระทำด้วยความระมัดระวัง ม้งมีความเชื่อเช่นเดียวกับคนจีนว่า ความมีโชคในชีวิตปัจจุบันของมนุษย์ขึ้นอยู่กับความเป็นอยู่ของบรรพบุรุษในโลกอื่น  จะต้องตรวจสอบตำแหน่งที่ตั้งของภูเขา หุบเขาและแม่น้ำเพื่อหาที่ฝังศพที่เป็นมงคลอันจะทำให้ลูกหลานผู้ตายมีความเจริญรุ่งเรือง  
ทำเลที่ตั้งหลุมศพที่ดีจะต้องมีลักษณะดังนี้  มีเทือกเขาหลักทอดตัวยาวในแนวทิศตะวันออก-ตะวันตก ซึ่งม้งถือว่าเป็น “loojmem” หรือเส้นเลือดมังกร  จากเทือกเขาหลักที่เป็นเส้นเลือดมังกรมีเทือกเขาย่อยๆ ทอดตัวแยกลงมาโดยหันมาทางทิศใต้  แนวเขาเทือกนี้จะต้องมีบ่อน้ำอยู่บริเวณตอนปลายสันเขา ม้งเรียกบ่อน้ำนี้ว่า “lubpas zaj” หรือทะเลสาบมังกร  ด้านซ้าย-ขวาของแนวเขาเทือกนี้จะต้องมีเทือกเขาย่อยขนาบด้วย  เทือกเขาด้านซ้ายหรือด้านทิศตะวันออก ซึ่งเป็น Xeeb Looj หรือ มังกร(the Azure Dragon)จะสูงกว่าและโอบเข้าหาเทือกเขาด้านขวาหรือด้านทิศตะวันตก ซึ่งเป็น Pem Hwv หรือเสือขาว (the White Tiger) ทั้งนี้เพราะม้งถือว่าทิศตะวันออกเป็นทิศของผู้ชาย เป็นด้านที่แข็งแรง ส่วนทิศตะวันตกเป็นผู้หญิง  เป็นด้านที่อ่อนแอ   ขณะเดียวกัน ระหว่างเทือกเขาทั้งสามจะต้องมีลำห้วย 2 สายไหลลงมาบรรจบกันที่ทะเลสาบมังกร  ตำแหน่งที่ตั้งหลุมศพที่ดีจะอยู่บนเทือกเขาลูกกลาง บนสันเขาตรงกึ่งกลางความยาวของแนวเทือกเขา  ถ้าม้งคนใดสามารถฝังศพบรรพบุรุษในทำเลที่ตั้งดังกล่าวได้ วิญญาณบรรพบุรุษจะสามารถเดินทางตามเส้นเลือดมังกรไปถึงทะเลสาบมังกรได้   (Tapp,1988)
 ในการฝังศพ จะมีเฉพาะผู้ชายเท่านั้นที่เข้าร่วมพิธีฝัง   คนเป่าแคนจะเดินเป่าแคนนำขบวน ตามด้วยผู้นำพิธีที่นำไก่มา 1 ตัว เหล้า ข้าวและไข่ต้มครึ่งฟอง  และมีเด็กหญิงคนหนึ่งถือถ่านติดไฟมาหนึ่งก้อนสำหรับให้แสงสว่างทางเดินแก่ผู้ตาย ก่อนขบวนศพจะหยุดครั้งแรก เด็กหญิงจะโยนถ่านแล้ววิ่งกลับหมู่บ้าน  ขบวนศพจะหยุดหลายครั้งเพื่อทำให้ผีร้ายสับสน ไม่สามารถติดตามไปทำอันตรายวิญญาณผู้ตายได้  ในหลุมศพจะไม่ใส่สิ่งของที่ไม่เน่าเปื่อยลงไป เพราะถ้าจะให้การกลับมาเกิดใหม่ได้ผล ทุกสิ่งทุกอย่างในหลุมต้องเน่าเปื่อย แต่จะจุดธูป เผากระดาษและกล่าวชี้ทางให้แก่วิญญาณผู้ตาย หลังจากปิดฝาโลงและกลบดินแล้ว จะยิงลูกธนูติดไฟเหนือหลุมศพขึ้นไปในอากาศ  และสับแคร่หามศพแล้ววางไว้บนหลุม  ม้งจะไม่วางศพหันศีรษะไปทิศตะวันออกหรือหันหน้าเข้าหาแสงอาทิตย์ ทั้งนี้เพราะเชื่อว่า จะทำให้มองไม่เห็น ซึ่งจะทำให้ลูกชายลูกสาวของผู้ตายโชคไม่ดี
 การชำระล้างมลทิน (purification and cleansing rituals)  จะกระทำในระหว่างเดินทางกลับบ้านหลังจากฝังศพแล้ว ในวันรุ่งขึ้นหลังจากวันฝัง และในวันที่สามหลังจากวันฝัง โดยรายละเอียดของการประกอบพิธีจะต่างกันไปในแต่ละสายตระกูล  แต่ทั่วๆไปการทำพิธีวันที่สาม จะกลับไปที่หลุมศพ ปักกวาดหลุมศพให้เรียบร้อย นำกิ่งไม้ใบไม้มาวางบนหลุม หรือเอาหินมาวางกองบนหลุม 
 พิธี xi plig   เป็นพิธีเฉพาะคนในครอบครัว หัวหน้าครัวเรือนเป็นผู้ทำพิธี  เมื่อครบ 13 วัน ครอบครัวผู้ตายจะทำพิธีเชิญวิญญาณส่วนหนึ่งของผู้ตายกลับบ้าน วิญญาณที่เชิญมานี้ไม่ใช่วิญญาณที่จะกลับไปเกิดใหม่ แต่เป็นวิญญาณที่อยู่กับร่างในหลุม ซึ่งอาจจะกลายเป็นวิญญาณร้ายได้ ถ้าไม่เอาใจให้ดีและไม่บอกให้กลับมาระหว่างทำพิธี  หัวหน้าครัวเรือนและสมาชิกจะไปที่หลุมศพเพื่อเซ่นไหว้ จากนั้นจะเชิญวิญญาณคนตายกลับบ้านพร้อมเขา ในพิธีไม่มีการเป่าแคนหรือตีกลอง
 การปล่อยวิญญาณ - tso plig เป็นพิธีสุดท้าย พิธีนี้จะทำภายในหนึ่งปีหลังจากการตาย เพื่อปล่อยวิญญาณให้ไปเกิดใหม่ การประกอบพิธีอาจใช้เวลา 1-2 วัน พิธีนี้เป็นช่วงเวลาแห่งความสุข เพราะคนตายจะไปเกิดใหม่ ถ้าทุกอย่างดำเนินไปด้วยดี วิญญาณก็จะไปเกิดเป็นคนม้งในตระกูลเดิม

บรรณานุกรม

อรัญญา  ศิริผล.  (2544).  ฝิ่นกับคนม้ง : พลวัตความหลากหลายและความซับซ้อนแห่งอัตลักษณ์ของคนชายขอบ. วิทยานิพนธ์ ศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
Binney, George A.  (1968).  The Social and Economic Organization of Two White Meo Communities  in Northern Thailand. Advanced Research Publication Agency, Department of Defence: Washinton,D.C.
Chindarsi, Nusit.  (1976).  The Religion of Hmong Njua.  Bangkok: Siam Society.
Cooper , Robert; Nicholas Tapp; Gary Yia Lee; and Gretel Schowoer-Kohl.  1991.  The Hmong. -- :Artasia Press Co., Ltd.
Kundstadter, Peter; Sally Lennington Kundstater; and Prasit Ritnetikul. (1990a). Demographic Variable in Mortality : Hmong in Thailand. Paper presented at Association for Asian Studies at 1990, Chicago
Kundstadter, Peter; Sally Lennington Kundstater; and Prasit Ritnetikul.  (1990b). Hmong in Thailand: Evidence and Explanation of Change. Paper presented to สถาบันวิจัยสังคม, Chiangmai University.
Leepreecha, Prasit.  (2004).  NTOO XEEB ; Cultural Redefinition for Forest Conversation. In Hmong/Miao in Asia.  Nicholas Tapp, Jean Michaud, Christian Culas, and Gary Yia Lee.  -- : Silkworm Books.
Symonds, Patricia Veronica.  (1991).  Cosmology and The Cycle of Life: Hmong Views of Birth, Death and Gender in a Mountain Village in Northern Thailand.  Ph.D  Dissertation, Department of Anthropology, Brown University.
Tapp, Nicholas.  (1985).  Categories of Change and Continuity among the Hmong.  Ph.D. Thesis, Department of Anthropology, School of Oriental and African Studies, University of London.
Tapp, Nicholas.  (1988). Geomancy and Development. ---
Tapp, Nicholas.  (1989). Sovereignty and Rebellion : The White Hmong of Northern Thailand.  Singapore, Oxford, New York : Oxford University Press.